Ông "công" đến thăm Trịnh "công" gặp Bùi công
Lê Mỹ Ý
Khi Ông Quý Công mới về Hà Nội non một tháng nhưng những con đường ở đây như đã mòn vẹt bởi dấu chân ông. Sự mòn vẹt bởi lối đi về trong ký ức, trong giấc mơ trang trải những nần nợ kiếp xa quê. Cũng là sự mòn vẹt của khát khao vô thức rằng: mỗi dấu chân này sẽ đưa ông đến một bến bờ mới, nơi đường không chỉ là đường, cỏ không còn là cỏ, hoa trôi bèo dạt đều là chân trời ký ức, chân trời tình bạn, chân trời của những nỗi buồn bình sinh muôn thủa. Có lẽ bởi vậy, hai lần về với Hà Nội, Ông Quý Công đã mở hai cuộc triển lãm tranh, "Bèo và nước" năm 1996, và mới đây là "Ký ức bình sinh" - thông điệp tôn vinh hồn thơ không xa lạ với người Việt Nam; "Lão tiên ông xiếc chữ" Bùi Giáng.
Tranh người "ở" tôn vinh thơ kẻ "đi"
Tôi không được xem triển lãm đầu tiên của Ông Quý Công sau mấy mươi năm tha phương khỏi phố phường Hàng Trống, chốn chôn vùi những tuổi thơ tinh nghịch chân đất đầu trần và cho ông cái âm giọng của một người Tràng An giữa thói lề Kẻ Chợ. Chắc hẳn, cái tâm sự "bèo dạt mây trôi", cái khát khao "bèo nước gặp nhau", rồi "Bèo đi nước đi" của ông mạnh mẽ và bản năng lắm, cho dù ông cũng đã phải mấy mươi năm trải đời trong sự lịch duyệt và kín đáo của nghề ngoại giao. Để sau đó, thoát khỏi cái vỏ bọc nghề nghiệp, thoát khỏi những nỗi lo toan thường nhật, trở về với bản ngã nghệ sĩ, hoạ sĩ Ông Quý Cường (một tên khác của Ông Quý Công) mới làm được điều ông mong muốn: phác thảo ấn tượng về một lối vẽ mộng du.
Chúng ta vốn hay lạm dụng từ "mộng du" không biết bao lần. Với Ông Quý Cường, có lẽ, sự mộng du mới chính là điều mà ông không bao giờ ý thức nổi. Hay ông không muốn ý thức điều đó. Có sự mộng du nào trở nên hay ho, thậm chí, là một nghệ thuật khi ta chăm chú với nó, một khi nó đã thấm nhuần bao hình ảnh, bao chất chứa trùng phùng, ly biệt, nghi ngại và trong trẻo tưởng tin với cuộc đời. Có lúc, ông chỉ mộng du trên đường con đường hư thực của thành Rome, nơi ông từng làm việc, của Paris, nơi ông sống đích thực là một nghệ sĩ, hay Hà Nội, Sài Gòn…, ở bất kỳ một nơi nào không biên giới mà chỉ có lá, hoa, sắc màu và những đường nét dạt trôi vô hình vô tướng rồi thầm lặng hét to một nỗi quê lành hiền đau đớn: "Đi về đi ở đi đi, đi từ vô tận từ khi chưa về/ ấy từ vô tận tuôn ra/ ấy từ vĩnh biệt mà ra trùng phùng"…
Hình như những câu thơ ấy của thi sĩ Bùi Giáng tặng Ông Quý Công vào năm 1987 đã ám vào tranh ông, là một đề tựa không lời trong mỗi bức tranh. "Giống như bạn đang đi trong một cuộc hành trình, bạn luôn thấy đường chân trời thay đổi không ngừng… Sự đan xen lẫn nhau, sự đối lập lẫn nhau của công việc, của thời thơ ấu, của cuộc sống tha hương, của những chuyến du hành, của ký ức về từng mảnh đất, từng khuôn mặt, từng bức ảnh, của ký ức về một Hà Nội cổ kính, về những đêm lang thang trên từng con phố dài tĩnh lặng với những suy nghĩ về những gì đã qua và sắp tới của con phố…".
Cuộc hành trình mà dẫu muốn hay không, người nghệ sĩ vẫn cần đón nhận và kiêu hãnh sánh bước, nhập cuộc với nó. Và một bước dấn thân trong cuộc hành trình ấy là triển lãm "Ký ức bình sinh" tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam lần này. Ngoài những nỗi niềm riêng biệt của một tâm hồn muốn được là chính mình trong quá khứ và hiện tại, thông điệp lớn nhất của Ông Quý Công trong triển lãm là sự tôn vinh của một hồn thơ không xa lạ với người Việt Nam: "Lão tiên ông xiếc chữ" Bùi Giáng. Người cất giữ gia tài thơ lẻ của Bùi Giáng
Cuộc đời run rẩy đã cho Ông Quý Công nhiều buồn vui, may rủi. Cái may, cái hạnh phúc lớn của ông là trở thành người bạn tri kỷ của hai tâm hồn trai trẻ Bùi Giáng và Trịnh Công Sơn. Qua nhạc sĩ họ Trịnh mà ông kết giao với thi sĩ họ Bùi. Qua những ngày khắc nghiệt trốn lính, kiên quyết chối từ đứng vào hàng ngũ nguỵ quân mà ông gặp gỡ Trịnh Công Sơn. Duyên may, duyên lành ấy đã cho ông nhiều câu chuyện, nhiều "ký ức bình sinh" hơn bất kỳ ai để ông có thể tương giao với thi sĩ họ Bùi ở bất kỳ góc độ, bất kỳ điểm vô định nào.
Cái từ "tương giao" của chúng ta hình như lại ít ai dùng. Người ta bảo ông "hôn mê", "thần tượng" Bùi Giáng. Ai cũng quên trong mỗi một chúng ta đều có sự tương giao lặng lẽ khởi lên, diễn ra với một đối tượng nào đó. Lại cũng may cho Bùi Giáng, mà có một người bạn tương giao như Ông Quý Công - con người luôn đau đáu trở về với miền đất xa xăm trên con đường sâu thẳm. Hai sự may ấy đưa họ đến với nhau, khiến Bùi Giáng đã lấp lánh trong những sắc màu, bố cục của Ông Quý Công, sống động và mộng du như không hề có một sắc màu, bố cục nào hiện diện.
"Ký ức bình sinh" của hoạ sĩ mỏng manh và có đời sống ngắn như một đời quỳnh. Nhưng chỉ trong khoảnh khắc tái tạo lại đời sống ấy, hoạ sĩ đã có một sức mạnh muôn thủa để sống đến vô tận mỗi ký ức khác. Một Bùi Giáng với đội quân xích lô tình nguyện trực trước cửa nhà, sẵn sàng đưa ông "Sài Gòn - Chợ Lớn rong chơi/ Đi lên đi xuống đã đời du côn…". Một Bùi Giáng năm giờ sáng đập cửa nhà Trịnh Công Sơn rầm rầm gọi Sơn dậy… uống rượu, để rồi má Sơn phải vái dài: "Tôi xin Ngài, Ngài… tha cho con tôi", và má của Sơn cũng lại nhận được những cái vái dài đáp lễ... Một Bùi Giáng rong chơi thế, nhưng cũng giễu đời thế, cô đơn thế khi ngủ trên cái giường, đúng hơn là "ngự trị" trên cái giường xếp… 100 đôi dép, mỗi đôi là hai chiếc lộc cộc do ông "sưu tập" trên các nẻo đường ghép thành. Con chim Bùi Giáng đã "tẩu hoả nhập ma", tiên tri sự đời chán, đùa vui với sự đời chán rồi "bay về ở chín tầng cao".
Dẫu Bùi Giáng có "vĩnh biệt quên chào mái hiên" đi chăng nữa, cũng đã có một cánh chim khác tha hương qua cuộc đời này cùng với Ông Quý Công rồi. Và chàng hoạ sĩ cũng lãng du chẳng kém ấy sẽ lại một lần nữa "phục sinh" cho con chim Bùi Giáng cất cao tiếng hót, tần ngần quyến luyến với nhân gian như thưở sinh thời: "Sông ơi em ở đầu ghềnh/ dẫu rằng sóng ngược sông từng từng xuôi"; "Bèo đi đến chốn nơi nào/ Nước đi vô định mừng chào bèo đi"… Phục sinh bằng những bức tranh mang hồn vía của thơ Bùi Giáng và tình của ông dành cho thi sĩ.
Mấy mươi năm chung một giấc chiêm bao cùng Bùi Giáng, Trịnh Công Sơn, Ông Quý Công chưa bao giờ nghĩ mình sẽ đặt tên mình sánh ngang với hai người bạn thân ấy. Trò chuyện rất khiêm tốn, ông bảo rằng ở phương Tây, mỗi hoạ sĩ hầu như đều tìm cho mình một hồn thơ để "thần tượng". Ông không thần tượng Bùi Giáng, mà yêu Bùi Giáng như Bá Nha yêu Tử Kỳ. Còn thi sĩ họ Bùi thì vẫn thường thư từ qua lại cho ông, như thư từ qua lại trong thơ, trong những tác phẩm tung hứng dịch thuật…Nhờ vậy, chúng ta mới có người cất giữ và trân trọng những câu thơ "lên đồng" của Bùi Giáng. Hiện nay, Ông Quý Công có lẽ là người cất giữ những câu thơ rời nhiều nhất của thi sĩ "điên".
Ông có một tập thơ cũ kỹ Bùi Giáng viết tặng, lại có cả những mảnh giấy ố vàng với những dòng chữ ngoằn nghèo không mấy ai "dịch" được. Ông không bằng lòng về những tập thơ sưu tập thơ Bùi Giáng một cách thiếu cẩn trọng, vô ý thức, bởi ông biết rằng, trong số những tập thơ đó, có rất nhiều câu thơ không phải của Bùi Giáng, mà là hò, vè ai đó ngân nga bắt chước điệu "điên" của thi nhân nhưng chẳng thành.
Cái "điên" của Bùi Giáng là cái "điên" của một tâm sự thời cuộc, của một thế hệ thanh niên đầy đau buồn, đầy hiện sinh, dấn thân nhưng cũng đầy nghi ngại trong buổi hỗn mang của chế độ cũ. Bởi vậy, thơ của Bùi Giáng, theo Ông Quý Công, có một giá trị tiên tri nằm sau những giá trị bất ổn của cảm xúc thăng hoa. Và ông ước vọng sẽ làm một tuyển tập Bùi Giáng với những câu thơ chưa mấy ai biết, để mọi người được chiêm ngưỡng giá trị đích thực của hồn thơ rộng lớn ấy.
Trước sự tương giao của Ông Quý Công và Bùi Giáng, tôi có ngỏ ý rằng: tại sao ông không in tuyển tập thơ Bùi Giáng, và kèm theo là những bức tranh của ông về bình sinh ký ức của ông với hai người bạn thân thiết? Hoạ sĩ chỉ cười… trừ. Bức tranh về Bùi Giáng với chiếc giường xếp 100 đôi dép vẫn chưa muốn hoàn tất… Trong sự dang dở của mỗi bức tranh, mỗi "ký ức bình sinh" mong manh và thôi thúc, vẫn thấp thoáng những sắc màu xám bạc mộng du trên cõi không ấm áp tình bạn, với cái tên nguyên thuỷ của hoạ sĩ là Công Quý Cường.
Dường như, mọi sự dang dở đều có vẻ đẹp, có cái hay, có lý do riêng của nó. Hoàn tất mọi nỗi buồn - phải chăng là dang dở?
